Weinig opvoedhulpmiddelen werken zo snel als een fopspeen. Een huilende baby, een peuter die niet in slaap wil vallen, een driftbui aan de keukentafel: de speen erin en de rust keert terug. Het lijkt bijna op een wondermiddel, en veel ouders vragen zich dan ook af hoe ze zonder zouden moeten opvoeden.
Toch geldt voor de speen hetzelfde als voor zoveel handige hulpmiddelen: bewust en tijdelijk gebruik is het uitgangspunt. De speen is oorspronkelijk bedoeld voor de allerjongste zuigelingen, maar in de praktijk blijft hij bij veel kinderen veel langer onderdeel van het dagelijks leven, soms tot diep in de peutertijd. Precies op dat punt ligt er een waardevolle rol voor de tandarts.
Waarom een speen zoveel verlichting geeft
Een baby kan spanning en prikkels nog niet zelf reguleren en is daarvoor afhankelijk van zijn ouders. De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over, omdat zuigen van nature een kalmerend effect heeft op een baby.
Dat is in eerste instantie prettig voor zowel ouder als kind. Maar een kind blijft niet stilstaan in zijn ontwikkeling: wat begint als hulpmiddel, verandert geleidelijk in een gewoonte. De speen wordt dan niet meer gevraagd uit zuigbehoefte, maar bij verdriet, verveling, vermoeidheid of simpelweg bij het slapen. Op dat moment is de speen geen fysiologische behoefte meer, maar een vast onderdeel van de dagelijkse routine geworden.
Van zuigreflex naar aangeleerd patroon
Dit onderscheid is belangrijk om te herkennen. Een zuigbehoefte hoort bij de eerste levensmaanden. Een gewoonte daarentegen kan zich jarenlang voortzetten, juist omdat ze zo vertrouwd en geruststellend aanvoelt voor het kind.
De eerste tandjes als duidelijk kantelpunt
Rond de eerste tandjes maakt de ontwikkeling van een baby een flinke sprong, zichtbaar en voelbaar. Gedurende het eerste levensjaar krijgen tong, lippen, kaken en gebit stuk voor stuk een nieuwe, meer verfijnde functie.
Waar de tong eerst alleen grove bewegingen van boven naar onder maakte, kan deze nu ook zijwaarts bewegen om te kunnen kauwen. De kaakspieren worden sterker en het gehemelte wordt breder, zodat vast voedsel op natuurlijke wijze verwerkt kan worden. Zuigen als bewegingspatroon sluit steeds minder goed aan bij deze nieuwe fase van mondmotorische ontwikkeling.
Mijn advies aan ouders en behandelaars
Gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen. Hoe eerder dit proces in gang wordt gezet, hoe kleiner en haalbaarder de stap meestal is. Zo voorkom je dat een hulpmiddel dat ooit voor een baby bedoeld was, uitgroeit tot een stevig verankerde gewoonte bij een peuter van twee of drie jaar.
Een regulier tandartsbezoek biedt hiervoor een natuurlijk aanknopingspunt. Een simpele, open vraag als "Waarvoor heeft je kind de speen vooral nodig?" werkt vaak al als eye-opener. Niet als verwijt richting de ouder, maar als uitnodiging om samen stil te staan bij de functie die de speen inmiddels vervult.
Veel ouders realiseren zich namelijk niet goed hoeveel uur per dag de speen eigenlijk gebruikt wordt. Eén gerichte vraag van een tandarts kan ouders al aan het denken zetten over alternatieven die beter passen bij de leeftijd van hun kind.
Waarom stoppen voor een peuter geen kleine stap is
Stoppen is voor een peuter best een ding, en dat verdient erkenning. Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: je haalt de speen gewoon weg. Voor een peuter voelt dat heel anders.
Hij of zij kent niets anders en heeft de speen al vanaf de geboorte als vast baken ervaren. Wie de speen wegneemt, moet dus iets anders aanbieden: meer lichamelijke nabijheid, een knuffel die extra aandacht krijgt, of een uitgebreider slaapritueel. Voor de ouder betekent dit tijdelijk weer wat meer werk, namelijk het werk dat de speen eerder had overgenomen. Dit is een cruciaal punt om in gesprekken met ouders te benoemen.
Goed voorbereiden maakt het verschil
Een ingrijpende verandering in het leven van een peuter vraagt om voorbereiding die aansluit op zijn of haar ontwikkelingsniveau. Daarom is het boek Silas slaapt zonder speen geschreven, vanuit de expertise van een preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek.
De insteek van dit boek is nadrukkelijk positief: kinderen enthousiast maken over het stoppen, zonder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel te geven over eerder gebruik.
Silas is een vrolijke aap die als mascotte dient voor peuters die willen stoppen met de speen. In het verhaal verzamelt Silas speentjes voor zijn eigen slinger, en doen ook andere dieren in het boek mee door hun speen op te hangen. Zo wordt afscheid nemen een zichtbaar en zelfs feestelijk moment, in plaats van iets dat stiekem of met verdriet gepaard gaat. Het boek bevat daarnaast praktische tips en een aftelkalender, waarmee ouders hun kind stap voor stap kunnen voorbereiden op de overgang.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is lastig, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen mee. Zonder speen kunnen ze ineens veel leukere dingen doen. Ze vieren samen feest tot ze moe zijn. Zouden ze kunnen slapen zonder hun speen?
- Dit boek is perfect om samen te lezen en het gesprek aan te gaan over afscheid nemen van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders van Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan, met stickervel en aftelkalender, om samen toe te leven naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en kan hier bij Volmondig Logopedie besteld worden.
Van individueel boek naar landelijke beweging
Stoppen met de speen voelt voor veel ouders belangrijk, maar zelden urgent, waardoor het keer op keer wordt uitgesteld. Daarom vond dit jaar voor het eerst de Week zonder speen plaats.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee aan dit initiatief. Tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere zorgorganisaties nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Het speen-stopfeest als afsluiting
Op 5 oktober vierden de deelnemende organisaties gezamenlijk het speen-stopfeest. Overal hingen spenenslingers, en kinderen die hun speen kwamen inleveren ontvingen een goodiebag en een officieel Silas-diploma.
Deze gezamenlijke, landelijke aanpak maakt het afscheid heel concreet voor peuters, en de herkenbare aankleding van het feest zorgt ervoor dat kinderen zich serieus genomen voelen in deze stap. Zoals een van de deelnemende ouders het verwoordde: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Tot slot: een kans voor elke tandartspraktijk
Voor tandartsen en mondzorgprofessionals ligt hier een mooie kans om ouders proactief te begeleiden. Een korte vraag tijdens een regulier consult, gecombineerd met concrete hulpmiddelen zoals een voorleesboek of een landelijke actieweek, kan het verschil maken tussen een speen die jarenlang meegaat en een kind dat op het juiste moment, met de juiste begeleiding, afscheid neemt.
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige
